Themaweken over parabels: Waar Lijkt Het Op?

In de maanden september en oktober besteden we in de Tuindorpkerk speciale aandacht aan gelijkenissen of parabels. Korte verhaaltjes, vaak over dingen uit het dagelijks leven die bedoeld zijn om de luisteraar of hoorder een nieuw inzicht te geven.

Het zal gaan over parabels uit de Bijbel en daarbuiten, oude en moderne, op zondag en door de week. Voor vier zondagse vieringen hebben we vier beeldende kunstenaars uitgenodigd om een kunstwerk te maken dat reageert op de gelijkenis van die zondag.
Elke week is er ook een andere activiteit: een leerhuis over rabbijnse en bijbelse parabels, een workshop ‘Je eigen gelijkenis schrijven’, een workshop ‘bibliodrama’, film en muziek. En nog meer. Het volledige programma is te vinden op de website van de Tuindorpkerk. Daar kun je ook de flyer downloaden met info over de meeste activiteiten.

Gods nieuwe wereld
Waarom speciale aandacht voor gelijkenissen? Omdat het bijzondere verhalen zijn en natuurlijk omdat Jezus parabels vertelde. In de Bijbel staan er al meer dan veertig. Met een verzonnen verhaal gaf Jezus zijn kijk op Gods nieuwe wereld. Ze beginnen vaak met: “Het koninkrijk van de hemel lijkt op…” Ja, waar lijkt het op? Op gewone dingen uit het dagelijks leven: over een zaaier, een visser, een koning, een bruiloft of een wijngaard. Zaken waar iedereen zich wel iets bij kon voorstellen. Je ziet het voor je.
Dat is natuurlijk ook de bedoeling, dat de hoorders en lezers van de gelijkenissen op hun beurt ook hun eigen verbeelding laten werken. Eigenlijk gebeurt dat altijd als we verhalen lezen of horen. We maken van het verhaal dat we horen, een nieuw verhaal waar we zelf in voorkomen, als hoofdpersoon of in een bijrol of als toeschouwer. Dankzij verhalen zie je ineens je eigen leven in een nieuw perspectief of je ziet andere mogelijkheden om op een bepaalde situatie te reageren.

Ergernis en tegenspraak
Bij gelijkenissen uit de Bijbel werkt het niet anders. Maar ze hebben vaak ook nog een andere kant. Soms krijgt het verhaal een draai die je niet verwacht. Ze kunnen ook ergernis opwekken of uitlokken tot tegenspraak. Werkers die de hele dag hebben gewerkt en evenveel betaald krijgen als de mensen die maar een uurtje hebben gewerkt. Een koning die als gastheer een hele stad in brand steekt vanwege genodigden die weigeren op het feest te komen. Meisjes die geen olie in hun lampen hebben en niet meer welkom zijn op het feest waarvoor ze zijn uitgenodigd. Een Samaritaan die een gewonde helpt. Een man die niet gepast gekleed is voor een bruiloft en geboeid aan handen en voeten de feestzaal uit wordt gegooid. Hoe herkenbaar gelijkenissen ook mogen zijn, het zijn tegelijk vreemde verhalen. Ze zijn een beetje ontregelend. Dan zijn het geen gewone vergelijkingen die gebruikt worden om iets duidelijk te maken. Het koninkrijk waar Jezus het over heeft lijkt wel op ons ‘gewone leven’ maar is het blijkbaar toch niet. Hoe zit dat?

Het onverwachte
Dat komt door de dynamiek in veel parabels: Ze beginnen heel gewoon met een vertrouwd beeld en van het vertrouwde gaan ze naar het onverwachte of het schokkende. Je wordt als hoorder als het ware argeloos meegevoerd naar een punt waar je nog niet was vóór het horen van de parabel.
Denk aan de vraag aan de werkers die de hele dag in de brandende zon hebben gewerkt en verontwaardigd zijn dat anderen evenveel loon krijgen als zij: ‘Ben je boos omdat ik goed ben?’ (Mat. 20, 15) Het is een vraag binnen het verhaal, maar omdat ik ‘meegenomen’ werd door het verhaal, kom ik er niet onderuit de vraag ook aan mijzelf te stellen. Wat zou ik zeggen in zo’n situatie? In wat voor een wereld ben ik dan terechtgekomen? Wil ik dat wel?

Het schokeffect
Uitleggers hebben het over het ‘schokeffect’ van de parabel. Daarmee bedoelen ze dat gelijkenissen niet zijn bedoeld als voorbeeldverhaal van een algemene waarheid. Ze willen ons, de lezers en luisteraars, in beweging brengen en niet alleen te denken geven.
Om een voorbeeld te geven: bij de parabel over de gewonde man en de Samaritaan, is de betekenis niet: ‘Je moet je naaste liefhebben!’, maar de vraag: ‘Voor wie ben ik een naaste?’.
Dat is een vraag waar geen hoorder onderuit kan. Daarom zou je ook kunnen zeggen dat parabels niet over het koninkrijk van God gaan, maar ze zijn de manier waarop het koninkrijk verschijnt. Het lijkt op onze wereld en toch niet… En je kunt deelnemer worden of buitenstaander blijven. Wat wil je?

Franz Kafka
Een schrijver die dat dubbele van vertrouwd en vreemd in zijn verhalen op een bijzondere manier liet samengaan, is Franz Kafka (1883-1924). Zijn verhalen en romans zijn heel goed te lezen als moderne parabels. Vaak net zo ontregelend als de bijbelse gelijkenissen. Je zou ze parabels zonder toepassing kunnen noemen. Als lezer word je uitgedaagd om zelf een toepassing te zoeken. Ik geef een voorbeeld van zo’n verhaal.

Geef het op!
Het was erg vroeg in de ochtend, de straten schoon en leeg. Ik ging naar het station. Toen ik een torenklok vergeleek met mijn horloge, zag ik dat het al veel later was dan ik had gedacht. Ik moest mij erg haasten. De schrik over deze ontdekking maakte mij onzeker over de route. Ik kende de weg in deze stad nog niet zo goed. Gelukkig was er een agent in de buurt. Ik liep op hem af en vroeg hem buiten adem de weg. Hij glimlachte en zei: ‘Van mij wilt u de weg weten?’ ‘Ja,’ zei ik, ‘omdat ik hem zelf niet kan vinden.’ ‘Geef het op, geef het op,’ zei hij en hij draaide zich met een zwaai om, zoals mensen die alleen gelaten willen worden als ze lachen.

Zelf gelijkenis worden
Van Kafka is ook het volgende (door mij ingekorte) fragment over gelijkenissen: “Velen klagen erover, dat de woorden der wijzen altijd weer slechts gelijkenissen zijn, niet te gebruiken in het dagelijkse leven, en alleen dat hebben wij. Wanneer de wijze zegt: ‘ga naar de overzijde,’ dan bedoelt hij niet dat je naar de overkant moet gaan […]. Maar hij bedoelt ergens een legendarische overzijde, iets dat wij niet kennen, dat ook door hem niet nader geduid kan worden en dat ons dus hier helemaal niet helpen kan. Al die gelijkenissen willen eigenlijk alleen maar zeggen, dat het ongrijpbare ongrijpbaar is, en dat wisten wij al. Maar onze dagelijkse zorgen, dat is iets anders. Toen zei iemand: ‘Waarom verzetten jullie je? Als je de gelijkenissen zou volgen, dan zouden jullie zelf gelijkenissen zijn geworden en daardoor al bevrijd zijn van de dagelijkse zorg.’…” (Over de gelijkenissen, Verz. Werk p. 924)

Ook Jezus’ parabels lijken te gaan over een ‘legendarische overkant’: Gods koninkrijk of Gods nieuwe wereld. Maar ga ze niet lezen als verhalen die informatie geven over een wereld achter onze gewone wereld. Ze gaan niet over een ‘overzijde’, maar ze willen een andere ‘kijk’ bieden op je gewone dagelijkse wereld. Je moet instappen, zelf gelijkenis worden, en, wie weet, opent het verhaal dan een werkelijkheid voor je waardoor je anders gaat aankijken tegen je dagelijkse zorgen.

Opnieuw gelezen
Hoe verschillend dat uit kan pakken, is te lezen in een aardig boekje waarin 25 bekende schrijvers, filosofen en theologen ieder één bijbelse parabel hebben geadopteerd en er hun persoonlijk commentaar op hebben gegeven: Paul van Tongeren en Rob van Woerkom, Opnieuw gelezen. Hedendaagse schrijvers over de parabels, uitgave Klement 2017.
In elke uitleg is goed te merken dat het persoonlijk leven van de uitlegger een rol in de betekenis die aan de gelijkenis wordt gegeven. Pas dan gaan ze wat ‘zeggen’.
Maak het mee! Probeer het uit! Wie weet wat je in de komende weken gaat meemaken.

Ype Viersen