De Haggada. Verhaal van verlangen, hoop en solidariteit.

De Sederviering op Pesach is het oudste overgeleverde verhalend ritueel in de Westerse wereld. Het gaat terug tot ongeveer 3300 v.g.j. Naar de nacht, mogelijk onder farao Ramses II, waarin de Israëlieten hun laatste maaltijd aten ter voorbereiding op hun reis naar de vrijheid. Oude gebruiken tijdens het ritueel stammen uit bijbelse tijden: de matse met het bitterkruid, de herinnering aan het Pesachoffer, de vragen die gesteld worden door de kinderen en de verhalen van de volwassenen.

De Seder is meer dan een ritueel. Het is een daad van permanent gedenken door een waaier aan verhalen te vertellen en met elkaar te delen. Deze verzameling gedichten, liederen, teksten en symboolhandelingen is uitgegroeid tot het meest geliefde en rijkst geïllustreerde boek in de joodse traditie, De Haggada, Het Verhaal. In iedere eeuw is iets toegevoegd aan deze vertelling. In de loop van de avond en de nacht waarop de uittocht uit Egypte wordt gevierd, komen Bijbelse passages langs, passeren uitspraken van Hillel in de eerste eeuw, een tijdgenoot van Jezus, wijzen uit de tweede eeuw, onderricht van leraren uit de derde eeuw en later, gedichten van Yannai en Kalir uit de na talmoedische tijd en kinderliederen uit middeleeuws Duitsland.
Zelfs de vragen van de kinderen, beginnend met Waarom is deze nacht zo anders dan andere nachten, is meer dan 2000 jaar oud. Dit met elkaar samenweven tot één kleurig verhaalkleed geeft uitdrukking aan de collectieve stem van het Joodse volk door de eeuwen en over continenten heen, zoals die antwoordde op de Stem van de Ene, Het woord van de Onzichtbare G’d.
Het woord ‘Haggada’ komt van een wortel die betekent ‘een verhaal vertellen’. Deze stam is nauw verwant met een andere Hebreeuwse wortel die binden, verzamelen en verbinden betekent. Door de Haggada te reciteren geven Joden ieder jaar opnieuw hun kinderen een gevoel van onderlinge verbondenheid mee met Joodse medemensen overal in de wereld en met het Joodse volk door de tijden heen. Het verenigt hen met verleden en toekomst, oorsprong en bestemming, en maakt alle betrokkenen tot personages in het grote drama van de geschiedenis. Door dit Verhaal werden Joden het volk van de Thora en konden ze alle eeuwen door en ondanks verstrooiing, vernedering en vernietiging toch overleven en zich steeds opnieuw uitstrekken naar een nieuwe toekomst.
Het Exodusverhaal, verteld in het tweede boek van de Hebreeuwse Bijbel, de Tenach, belichaamt de collectieve herinnering van Israël een volk te zijn geweest gedwongen tot slavernij en toch wonderbaarlijk uitgeleid naar vrijheid. Dit verhaal was een beeldend verslag van hun verleden, maar meer nog een sjabloon van hun idealen voor de toekomst. De kern is hun verlangen een samenleving te scheppen toegewijd aan vrijheid in verantwoordelijkheid onder de leiding van De Ene Oneindige.
De doorwerking van dit Verhaal trok met de Joodse gemeenschappen mee de eeuwen door en verbond generaties door een gedeelde herinnering en een doorgaand collectief gedenken. In perioden van lijden en onderdrukking hield het de hoop levend, uitgedrukt aan het begin van de Haggada: ‘Nu zijn we nog slaven, volgend jaar zullen we vrij zijn; nu zijn we nog hier in gevangenschap, volgend jaar vrij in het land van Israel.’ In tijden van welvaart werd dit verhaal een leerboek en een samenleefboek voor wederzijdse verantwoordelijkheid. Het leert één grote les van menselijke solidariteit: dat wij niet het voedsel van welvaart kunnen genieten, als anderen het brood van de onderdrukking moeten eten.
Het verhaal van de Uittocht uit de slavernij beïnvloedde niet alleen Joden maar heel de Westerse wereld. In de 17e en 18e eeuw gaf het aanleiding, door mensen als John Locke en Thomas Jefferson, tot het scheppen van een nieuwe visie op vrijheid. Het visioen vertelt hoe een volk zich kan bevrijden van onderdrukkende structuren en een maatschappij mag creëren waarin alle mensen gelijk geschapen zijn, begiftigd met een onvervreemdbare waardigheid en met een toekomst van gezamenlijke vrijheid. Het heeft een doorlopend verhaal voortgebracht van het drama van de geschiedenis als één lange tocht naar bevrijding, niet in de hemel, maar op aarde, in het gewone leven. Er bestaat geen verhaal op aarde dat een diepere invloed heeft gehad op revoluties en evoluties richting een rechtvaardige en menselijke samenleving op een bewoonbare aarde dan dit verhaal. (tekst gaat verder onder het plaatje)

haggada
De kernboodschap van Pesach is dat geschiedenis niet een afvalbak is van toevallige gebeurtenissen, maar een gezamenlijke reis naar een land waar mensen gewaardeerd worden, niet vanwege hun rijkdom of macht, maar omdat ze beeld en gelijkenis van de Bevrijder zijn in een wereld die zo vaak Haar presentie ontkent. Als Joden rond de Sedertafel zitten op Pesach, herhalen zij de reis van het brood van de onderdrukking, naar de wijn van de vrijheid, verbinden zij zichzelf aan een fundamentele en existentiële waarheid: dat de geschiedenis zin en betekenis heeft. We zijn niet veroordeeld tragedies uit het verleden te herhalen. Het leven is in beginsel iets anders en veel barmhartiger dan de uitoefening van macht. Geschiedenis heeft een doel en een bestemming.
Door de geschiedenis heen zijn er tallozen denkers en dichters geweest die zeiden dat idealen illusies zijn en hoop een vorm van hoogmoed is die wel voor de val moet komen. Volgens sommige wetensschappelijke stromingen zijn mensen niet meer dan een toevallig samenraapsel van chemische processen, hun levens kleine verstoringen in een blind en doelloos universum. Het Jodendom is van meet af aan een protest geweest tegen zulk denken uit Naam van de God wiens geest wij in- en uitademen, en wiens Stem, als wij echt luisteren, we kunnen horen door alle herrie en geschreeuw van de geschiedenis heen. Het heelal is niet blind voor onze hoop, niet doof voor onze gebeden. In het hart van het heelal zetelt een persoonlijke presentie (anders dan zoals wij die beleven in menselijke verbeelding), een Geheel Transcendent Gij die de wereld schiep in liefde, die ons tot aanzijn riep als een ouder zijn of haar kind, die Abraham en Sara en al hun nakomelingen, Joden en niet-Joden opriep een lange reis te ondernemen naar een toekomst in vrijheid en vrede. En wij, nu levend, zijn nog steeds onderweg. Pesach is het Feest van het Vertrouwen, het geloof van onze voorouders die de Stem volgden door de woestijn van tijd en plaats heen op zoek naar een vrijheid die de Aanwezigheid van Onderlinge Liefde eert in al ons doen en laten, in de geschiedenis en in de natuur.
De Haggada vertelt op veelkleurige wijze dit fundamentele verhaal van Pesach: vertelt het denkbeeld van een vrije en verantwoordelijke samenleving, vertelt over de cruciale betekenis van het geheugen en van gedenken, over de unieke verbinding tussen hemel en aarde in de joodse traditie die voedsel en voet geeft aan ‘een politiek van de hoop.’ Pesach is voluit een politiek feest, gericht op in vrijheid en verantwoordelijk samenleven. Het gaat over het Joodse verlangen een maatschappij te scheppen die niet gebaseerd is op transacties van macht, maar op respect voor de menselijke persoon als beeld en gelijkenis van de Ene. Pesach gaat niet over de redding van individuele zielen uit deze wereld maar om bevrijding van deze wereld geïnspireerd door de Geestkracht van de Oneindig Barmhartige. Het Exodusverhaal en de Haggada baanden een weg door de eeuwen heen naar een rechtvaardige en genadevolle samenleving. Dat leerde de Joodse gemeenschap door met hart en ziel te leren vertrouwen op de Presentie van de Oneindige in de gewone levens van mensen. Er is geen geloof op aarde dat zich richtte tot een zo Transcendente God die tegelijkertijd zo Nabij is. Verborgen aanwezig in alle menselijke relaties, families, huizen en gemeenschappen, waardoor Joodse gemeenschappen wan meet af aan zijn gaan bouwen aan een samenleving waarin het beeld van de Ene in de mensheid wordt geëerd, een samenleving die vrij is in de diepste betekenis die je je voorstellen kunt. En omdat alle mensen in wezen vrij zijn geschapen, kunnen zij ook vrij worden. Op iedere Pesach trekken gaan wij de trektocht aan van het brood van de onderdrukking naar de wijn van de vrijheid en wordt iedereen onderdeel van de tocht door de woestijn naar het Beloofde Land. Door ons het eigen te maken worden we het Verhaal ingezogen, en zingen we met iedereen mee: ‘nu nog in onderdrukking, maar morgen vrij’.

Bas van den Berg

Jonathan Sacks (2013) The Jonathan Sacks Haggada. Collected Essays on Pesach. Jerusalem: Koren Publishers.